वटपौर्णिमा
वट सावित्री व्रत व वटवृक्षाची पूजा
ज्येष्ठ महिन्यातील वट सावित्री व्रत अत्यंत
महत्त्वाचे मानले जाते. हे व्रत जेष्ठ महिन्यातील अमावस्या आणि पौर्णिमेच्या दिवशी
पाळले जाते. वटपौर्णिमेला स्त्रिया वडाच्या झाडाची पूजा करतात. सर्वात पवित्र मानल्या
जाणाऱ्या वटवृक्षाची पूजा करुन स्त्रिया “मला आणि माझ्या पतीला आरोग्यसंपन्न दीर्घायुष्य
लाभू दे, धनधान्य आणि मुले-नातू यांनी माझा प्रपंच विस्तारित आणि संपन्न होऊ दे”, अशी प्रार्थना करतात. स्कंध आणि भविष्य
पुराणानुसार वट सावित्री व्रत हे ज्येष्ठ शुक्ल पक्षाच्या पौर्णिमेला पाळले जाते. पण
भारतातील अनेक भागात हे व्रत अमावस्या दिवशीही पाळले जाते. या दोन दिवसांमध्ये फक्त
तिथीचा फरक आहे, पूजा पद्धती आणि महत्त्व समान आहे. पौर्णिमांत पंचांगानुसार वट सावित्री
व्रत ज्येष्ठ महिन्यातील अमावस्या तिथीला पाळले जाते. अमानता पंचांगानुसार हे व्रत
पौर्णिमेच्या दिवशी पाळले जाते.
वटपौर्णिमा वटसावित्री व्रत कथा
वटपौर्णिमा
हे
व्रत
तीन
दिवसांचे
आहे.
त्याला
‘वटसावित्री
व्रत’ असे
देखील
म्हटले
जाते.
या
व्रताची
पुरातन
कथा
प्रसिद्ध
आहे.
प्रचलित कथेनुसार, भद्रा देशात एक राजा होता,
त्याचे नाव अश्वपती होते. त्याला मूलबाळ नव्हते. बाळाच्या जन्मासाठी त्यांनी मंत्रोच्चारांसह
दररोज एक लाखाचा नैवेद्य दिला. ही प्रवृत्ती अठरा वर्षे चालू राहिली असे मानले जाते.
यानंतर सावित्रीदेवींनी स्वतः प्रकट होऊन वरदान दिले की, हे राजा, तुला तेजस्वी कन्या
प्राप्त होईल. राजाने मुलीचे नाव सावित्री ठेवले कारण तिचा जन्म सावित्री देवीच्या
आशीर्वादाने झाला. मुलगी खूप सुंदर आणि सद्गुणी बनली. पण सावित्रीसाठी योग्य वर न मिळाल्याने
राजा दु:खी झाला. त्यांनी स्वतःच्या मुलीला पतीच्या शोधासाठी पाठवले. सावित्री तपोवनात
भटकू लागली. साल्वा देशाचा राजा द्युमात्सेन तेथे राहत होता, कारण त्याचे राज्य कोणीतरी
हिसकावले होते. आपला मुलगा सत्यवान पाहून सावित्रीने त्याला आपला पती म्हणून निवडले.
हे ऋषिराज नारदांना कळल्यावर ते राजा अश्वपतीकडे आले आणि त्यांना म्हणाले, हे राजा!
हे काय करत आहात? सत्यवान हा सद्गुणी, धर्मनिष्ठ आणि बलवान आहे, परंतु त्याचे आयुष्य
फारच कमी आहे, तो अल्पायुषी आहे. अवघ्या एक वर्षानंतर सत्यवानचा मृत्यू होईल. नारदांचे
बोलणे ऐकून राजा अश्वपतीला खूप काळजी वाटू लागली. सावित्रीने त्याला कारण विचारल्यावर
राजा म्हणाला, कन्या, तू तुझा वर म्हणून निवडलेला राजकुमार अल्पायुषी आहे. तुमचा जीवनसाथी
म्हणून तुम्ही दुसऱ्याची निवड करावी. यावर सावित्री म्हणाली की, बाबा, आर्य मुली आपला
नवरा एकदाच निवडतात, राजा एकदाच परवानगी देतो आणि पंडित एकदाच नवस करतात आणि कन्यादानही
एकदाच केले जाते. सावित्री हट्टी झाली आणि म्हणाली की ती फक्त सत्यवानाशीच लग्न करेल.
वडिलांनी आपल्या मुलीच्या जिद्दीपुढे हार मानली. राजा अश्वपतीने सावित्रीचा सत्यवानाशी
विवाह केला. सावित्री सासरच्या घरी पोहोचताच सासूबाईंची सेवा करू लागली. वेळ निघून
गेली. नारद मुनींनी सावित्रीला सत्यवानाच्या मृत्यूच्या दिवसाविषयी आधीच सांगितले होते.
तो दिवस जसजसा जवळ येऊ लागला, तसतशी सावित्री अधीर होऊ लागली. तिला अस्वस्थ वाटू लागलं.
त्यांनी तीन दिवस अगोदरच उपवास सुरू केला. नारद मुनींनी सांगितलेल्या निश्चित तिथीला
पितरांची पूजा केली जात असे. रोजच्या प्रमाणे सत्यवान लाकूड तोडायला जंगलात गेला आणि
सावित्रीही त्याच्यासोबत गेली. जंगलात पोहोचल्यानंतर सत्यवान लाकूड तोडण्यासाठी झाडावर
चढला. मग त्याला प्रचंड डोकेदुखी सुरू झाली, वेदनेने व्याकूळ झालेला सत्यवान झाडावरून
खाली आला. सावित्रीला तिचे भविष्य समजले. सावित्रीने सत्यवानाचे डोके तिच्या मांडीवर
ठेवले आणि त्याला मिठी मारू लागली. तेवढ्यात यमराज तिथे येताना दिसले. यमराज सत्यवानाला
बरोबर घेऊन जाऊ लागले. सावित्रीही त्याच्या मागे गेली. यमराजांनी सावित्रीला समजवण्याचा
खूप प्रयत्न केला की हा भूमीचा नियम आहे आणि तो बदलता येणार नाही. पण सावित्रीने ते
मान्य केले नाही. सावित्रीची पतीप्रती असलेली निष्ठा आणि भक्ती पाहून यमराज सावित्रीला
म्हणाले की हे देवी, तू धन्य आहेस. तुम्ही माझ्याकडून कोणतेही वरदान मागू शकता. पहिले
वरदान म्हणून सावित्री म्हणाली की माझे सासरे आणि सासरे हे वनवासी आणि अंध आहेत, त्यांना
दैवी प्रकाश द्या. असे होईल असे यमराज म्हणाले. आता परत जा. पण सावित्री पती सत्यवानाच्या
मागे लागली. यमराज म्हणाले देवी तू परत जा. सावित्री म्हणाली, देवा, मला माझ्या पतीच्या
मागे लागून काही अडचण नाही. माझ्या पतीचे पालन करणे हे माझे कर्तव्य आहे. हे ऐकून त्याने
पुन्हा दुसरा वर मागायला सांगितले. दुसरे वरदान म्हणून सावित्री म्हणाली की आमच्या
सासरचे राज्य हिरावून घेतले आहे, ते परत मिळवा. यमराजानेही सावित्रीला हे वरदान दिले
आणि म्हणाले आता तू परत जा. पण सावित्री पुन्हा मागे चालत राहिली. यमराजांनी सावित्रीला
तिसरे वरदान मागायला सांगितले. तिसरे वरदान म्हणून सावित्रीने 100 मुले आणि सौभाग्य
मागितले. यमराजानेही सावित्रीला हे वरदान दिले. सावित्रीने यमराजाला सांगितले की, हे
देवा, मी एक भक्त पत्नी आहे आणि तू मला कन्या दिली आहेस. हे ऐकून यमराजांना सत्यवानाचा
प्राण त्याग करावा लागला. यमराज अदृश्य झाले आणि सावित्री त्याच वटवृक्षाजवळ आली जिथे
तिच्या पतीचा मृतदेह पडला होता. सत्यवानाचा जीव परतला. दोघेही आनंदाने आपल्या राज्याकडे
निघाले. दोघेही घरी पोहोचले तेव्हा त्यांना दिसले की त्यांच्या आईवडिलांना दिव्य प्रकाश
प्राप्त झाला आहे. अशाप्रकारे सावित्री आणि सत्यवान दीर्घकाळ राज्याचे सुख उपभोगत राहिले.
म्हणून भक्ती सावित्रीप्रमाणे प्रथम सासू-सासरे यांची यथायोग्य पूजा करून मगच इतर विधी
सुरू करा. वट सावित्री व्रत पाळल्याने व ही कथा ऐकल्याने व्रत करणाऱ्याच्या वैवाहिक
जीवनात किंवा जीवनसाथीच्या वयात कोणत्याही प्रकारचे संकट आले तर ते टळते.
वटपौर्णिमा वटसावित्री व्रत उपवास व उपासना
सूर्योदयापूर्वी
उठून
तीर्थक्षेत्राच्या
पाण्याने
स्नान
करावे.
जर
तुम्ही
हे
करू
शकत
नसाल
तर
पाण्यात
गंगेचे
पाणी
मिसळून
स्नान
करा.
भगवान शिव-पार्वतीची
पूजा
केल्यानंतर
व्रत
करून
वटवृक्षाची
पूजा
करावी.
नैवेद्य
दाखवावा.
वटवृक्षाखाली
पूजेला
सुरुवात
करा.
मातीचे
शिवलिंग
बनवावे.
सुपारीची
गौरी
आणि
गणेश
मानून
पूजा
करावी.
तसेच सावित्रीची
पूजा
करावी.
पूजेनंतर
वटवृक्षाला
१
ग्लास
पाणी
अर्पण
करावे.
सौभाग्य आणि समृद्धीच्या
इच्छेने
झाडावर
कच्चे
सूत
गुंडाळताना
11, 21 किंवा
108 परिक्रमा
करा.
आधुनिक काळातील वटपौर्णिमेचे शास्त्रीय महत्व
वड हा वृक्ष दीर्घायुषी असल्याने वृक्षांचे
संवर्धन आणि जतन व्हावे अशा हेतूने वड, पिंपळाच्या वृक्षाची पूजा करण्याची कल्पना भारतीय
संस्कृतीने स्वीकारली आहे. एखाद्या जातीचा वृक्ष एकदा पवित्र मानला की, त्याची सहसा
तोड होत नाही. या कारणाने दीर्घायुष्य असणाऱ्या वृक्षांना भारतीय संस्कृतीमध्ये पूर्वजांनी
दैवत स्थान प्राप्त करून दिले असावे आणि ती परंपरा आजही आपल्याला दिसून येते. पौर्णिमेला
स्त्रिया वडाच्या झाडाची पूजा करतात. पर्यावरण शास्त्राच्या दृष्टीने वडाचे विशेष महत्त्व
असल्याने त्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त करणे हा या पूजेचा एक हेतु आहे. तसेच सावित्रीने
आंतरिक गुणांची पारख करून निवडलेल्या वारस आईबापानी देवगुरु यांच्या विरोधाला मागे
सरुन माळ घातली व पतीचे प्राण वाचविण्याचे अवघड काम चिकाटीने, प्रबळ इच्छाशक्ती आणि
चातुर्याने करून दाखवली आहे. सर्व पवित्र वृक्षांत वटवृक्षाचे आयुष्य जास्त असून पारंब्यांनी
त्याचा विस्तारही खूप होतो. अशा वटवृक्षाची पूजा करून स्त्रिया मला व माझ्या पतिला
आरोग्यसंपन्न दीर्घायुष्य लाभुदे धनधान्य व मुले नातू यांना माझी प्रपंच विस्तारित
व संपन्न होऊ दे अशी प्रार्थना करतात. वटपौर्णिमा या व्रताकडे पाहताना वटवृक्ष संवर्धनाचा
संदेश
दिला
जातो.
वटवृक्षाला
इच्छापूर्ती
किंवा
गुरूचा
निवास
असलेला
वृक्ष
असेही
मानले
जाते.
ब्रह्मा,
श्रीविष्णु,
महेश,
नृसिंह,
नील
आणि
माधव
यांचा
वटवृक्षावर
निवास
असतो.
वड,
पिंपळ,
औदुंबर
आणि
शमी
हे
पवित्र
आणि
यज्ञवृक्ष
म्हणून
सांगितले
आहेत.
वडाचे आरोग्य चिकित्सेतही
महत्त्व
आहे.
वडाच्या
चिकात
कापूस
वाटून
त्याचे
अंजन
डोळ्यांत
घातले
असता
मोतीबिंदू
ठीक
होतो,
असे
आयुर्वेद
म्हणते.
वटपौर्णिमेला
स्त्रिया
वडाच्या
झाडाची
पूजा
करतात.
पर्यावरण
शास्त्र
दृष्ट्या
वडाचे
महत्व
विशेष
आहे.
जमिनीची
धूप
थांबवून
मातीचे
रक्षण
करणे,
लाकूडफाटा
मिळणे,
प्राणवायू
मिळणे
असे
वडाच्या
झाडाचे
अनेक
गुणधर्म
आहेत.
त्यामुळे
त्याच्या
विषयी
कृतज्ञता
व्यक्त
करणे
हा
ही
पूजेचा
एक
हेतू
आहे.
सारांश
ज्येष्ठ महिन्याच्या पौर्णिमेला वटसावित्री व्रत करण्याचा नियम शास्त्रात सांगितला आहे. या व्रतामध्ये स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कुटुंबात समृद्धीसाठी वटवृक्षाची पूजा करतात. भारतातील स्त्रिया इतर सणाप्रमाणे वटपौर्णिमा हा सण मोठ्या उत्साहाने व आनंदाने आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी साजरी करतात. हिंदू धर्मातील महिला आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी वर्षातून एकदा हा उपवास करतात. तो उपवास वटपौर्णिमेचा असतो. त्यादिवशी सावित्रीने सत्यवानाचे प्राण परत आणले. अशी आख्यायिका आहे. त्यामुळे वटपौर्णिमेला हिंदू धर्मात खूप महत्त्व आहे. वटपौर्णिमा व्रताच्या दिवशी तिथी, वार आणि ग्रह नक्षत्रांवरून शिव, शुभ आणि अमृत नावाचे तीन योग जुळून येत आहेत. या शुभ संयोगात पूजेचे शुभफळ आणखी वाढेल असे जाणकारांचे मत आहे. हे व्रत देशाच्या काही भागात ज्येष्ठ महिन्यातील अमावास्येला तर काही ठिकाणी पौर्णिमेच्या दिवशी केले जाते. पण स्कंद आणि भविष्योत्तर पुराणात हे व्रत पौर्णिमेलाच करण्याचे विधान सांगितले आहे.
कृपया महत्वाची सूचना आपल्यासाठी
वरील लेखातील सर्व माहिती इंटरनेटच्या माध्यमातुन विविध वेबसाईट वरून संकलित केलेली आहे. विषयाला अनुसरून हि माहिती आवश्यक ते फेरबदल करून आपणा समोर प्रस्तुत केलेली आहे. संकलनकर्ता याच्या सत्यतेची कोणतीही जवाबदारी घेत नाही तसेच यामध्ये मांडलेले मुद्दे आणि माहिती या बद्दल १००% खात्री देऊ शकत नाही. वाचकांनी वाचनाचा आनंद घ्यावा हि विनंती.
